જ્ઞાનપ્રાપ્તિ એટલે શું?

ઈમેન્યુઅલ કાન્ટના મતે, જ્ઞાનપ્રાપ્તિ (Enlightenment) એ મનુષ્યનું તેની સ્વયં-લાદેલી અપરિપક્વતામાંથી બહાર આવવું છે, જે બીજાના માર્ગદર્શન વિના વિચારવાની અને સમજવાની હિંમતના અભાવને કારણે પેદા થાય છે. લોકો મોટે ભાગે આળસ અને કાયરતાને લીધે પોતાના વાલીઓ કે સત્તાધીશોને પોતાના નિર્ણયો લેવા દે છે, જેથી તેમને પોતે વિચારવાની મહેનત ન કરવી પડે. જોકે વ્યક્તિગત રીતે કોઈ એક માણસ માટે આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ હોય છે, પરંતુ જો સમાજને સ્વતંત્રતા આપવામાં આવે તો જ્ઞાનપ્રાપ્તિ થવી લગભગ અનિવાર્ય બની જાય છે.

કાન્ટ અનુસાર બુદ્ધિ કે તર્કના ઉપયોગની સ્વતંત્રતા બે પ્રકારની હોય છે:

• ખાનગી ઉપયોગ (Private use): જેમાં કોઈ ચોક્કસ પદ, નોકરી કે નાગરિક જવાબદારી હેઠળ કાર્ય કરતી વખતે શિસ્ત અને આજ્ઞાપાલન અનિવાર્ય હોય છે.

• સાર્વજનિક ઉપયોગ (Public use): જેમાં એક વિદ્વાન તરીકે સમગ્ર જનતા કે વિશ્વ સમક્ષ પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.

અંતે, એક સાચો અને પ્રબુદ્ધ શાસક એ છે જે દેશમાં કાયદો, વ્યવસ્થા અને શાંતિ જાળવી રાખવાની સાથે સાથે પોતાના નાગરિકોને મુક્તપણે વિચારવાની, તર્ક કરવાની અને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપે છે.